درک آپارتاید جنسیتی
در آپارتاید جنسیتی، نابرابری زنان نقص سیستم نیست؛ بخشی از شیوهای است که سیستم برای کار کردن طراحی شده است.
آپارتاید جنسیتی نظامی را توصیف میکند که در آن سرکوب و فرودستسازی زنان از طریق قوانین، نهادهای دولتی و رویههای اجتماعی تحمیلشده اعمال میشود — اغلب در سطح ملی. این نظام حقوق، آزادیها، رفتوآمد و مشارکت زنان در زندگی عمومی را بهعنوان بخشی از ساختار حکمرانی محدود میکند.
تفاوت
تبعیض میتواند جدی و گسترده باشد بدون آنکه به آپارتاید تبدیل شود. مفهوم آپارتاید جنسیتی چیزی نظاممندتر را توصیف میکند: ساختاری حکومتی که برای حفظ نابرابری در جایگاه و قدرت طراحی شده است.
تبعیض جنسیتی
ممکن است با زنی متفاوت رفتار شود یا فرصتی از او گرفته شود صرفاً به این دلیل که زن است.
نابرابری زنان ممکن است در اشتغال، آموزش، قانون یا زندگی اجتماعی به دلیل سکون نهادی، اطلاعات ناکافی یا مقاومت برخی بازیگران در برابر پیشرفت ادامه پیدا کند.
تبعیض ممکن است جدی یا گسترده باشد بدون آنکه یک نظام واحد حقوق و آزادیهای زنان را در سراسر جامعه کنترل کند.
آپارتاید جنسیتی
محدودیتها در قوانین، نهادها و رویههای اجتماعی جای گرفتهاند و در حوزههای مختلف زندگی زنان بهطور هماهنگ عمل میکنند.
دولت، دادگاهها، پلیس و دیگر نهادهای حکومتی این نظام را ایجاد، حفظ یا اجرا میکنند.
این نظام به دلیل زن بودن فرد بر او اعمال میشود. ثروت، جایگاه، حرفه، محل زندگی یا روابط شخصی میتواند بر نحوه تجربه محدودیتها اثر بگذارد، اما فرد را از نظام مستثنا نمیکند.
آپارتاید جنسیتی در پی ایجاد این وضعیتهاست
نظام تعیین میکند زنان چگونه لباس بپوشند، رفتوآمد کنند، تحصیل کنند، کار کنند، سخن بگویند، رابطه برقرار کنند و در جامعه مشارکت داشته باشند.
زنان ممکن است از مردان جدا شوند، از فضاهای عمومی کنار گذاشته شوند یا از مشارکت برابر در آموزش، کار، سیاست و زندگی عمومی منع شوند.
اثر مجموع این محدودیتها، نگه داشتن زنان در موقعیتی با حقوق، آزادیها و فرصتهای کمتر از مردان است.
در زندگی روزمره
آپارتاید جنسیتی همزمان در حوزههای مختلف زندگی عمل میکند. قوانین، نهادها و رویههای اجتماعی تحمیلشده، رفتوآمد، آموزش، کار، زندگی خانوادگی، پوشش، سخن گفتن و مشارکت زنان در زندگی عمومی را تنظیم میکنند.
محدودیت در سفر، ترک خانه، ورود به مکانهای خاص یا رفتوآمد بدون اجازه یا همراه.
محدودیت یا ممنوعیت دسترسی به مدارس، دانشگاهها، رشتههای تحصیلی یا انواع آموزش حرفهای.
محرومیت از حرفهها، محیطهای کاری یا استقلال اقتصادی، یا قوانینی که تعیین میکنند زنان کجا و چگونه میتوانند کار کنند.
محدودیت در مشارکت در زندگی عمومی، فرهنگی، ورزشی، سیاسی یا اجتماعی.
کنترل دولتی بر پوشش، ظاهر و اختیار بدنی، همراه با نظارت یا مجازات.
حقوق نابرابر در ازدواج، طلاق، حضانت، ارث، شهادت قانونی یا دیگر حوزههای حقوق خانواده و مدنی.
محدودیت در بیان، اعتراض، مشارکت سیاسی، روزنامهنگاری، سازماندهی یا مخالفت علنی.
اصطلاح
اصطلاح آپارتاید جنسیتی بهویژه در توصیف رفتار با زنان در نخستین دوره حکومت طالبان در افغانستان برجسته شد.
۱۹۹۶–۲۰۰۱
زنان افغان و مدافعان حقوق زنان از اصطلاح آپارتاید جنسیتی برای توصیف محدودیتهای نظاممند تحمیلشده بر زنان استفاده کردند.
۱۹۹۹
یکی از گزارشگران ویژه سازمان ملل طالبان را به ایجاد نوعی نظام آپارتاید در رابطه با زنان توصیف کرد.
از ۲۰۲۱
بازگشت طالبان به قدرت و حذف سریع حقوق زنان و دختران باعث استفاده دوباره و گستردهتر از این اصطلاح در سطح بینالمللی شد.
امروز
مدافعان حقوق زنان، کارشناسان حقوقی و برخی دولتها در تلاشاند آپارتاید جنسیتی بهطور صریح در حقوق کیفری بینالمللی به رسمیت شناخته شود.
حقوق بینالملل
هنوز نه.
حقوق کیفری بینالمللی در حال حاضر آزار و تعقیب بر مبنای جنسیت را بهعنوان جنایت علیه بشریت به رسمیت میشناسد. همچنین جنایت آپارتاید را به رسمیت میشناسد، اما تعریف آپارتاید در اساسنامه رم بر سلطه یک گروه نژادی بر گروه نژادی دیگر استوار است.
بنابراین آپارتاید جنسیتی در حال حاضر جرم مستقلی با این نام در اساسنامه رم نیست.
یک کارزار بینالمللی رو به گسترش استدلال میکند که این وضعیت شکافی ایجاد کرده است: آزار جنسیتی میتواند اعمال جدی علیه زنان را جرمانگاری کند، در حالی که مفهوم آپارتاید جنسیتی برای توصیف یک نظام نهادینهشده طراحی شده است که هدف آن حفظ جایگاه فرودست زنان است.
بهرسمیت شناختن میتواند تعهدات روشنتری برای دولتها ایجاد کند تا از آپارتاید جنسیتی جلوگیری کرده و آن را مجازات کنند، مسئولان آن را مورد تحقیق قرار دهند و از حمایت از ادامه این نظام خودداری کنند.
همچنین میتواند برای زنانی که زیر چنین نظامهایی زندگی کردهاند شکل قویتری از بهرسمیتشناختن حقوقی و عمومی فراهم کند: اینکه آنچه بر آنان گذشته صرفاً رفتار ناعادلانه یا مجموعهای از محدودیتهای جداگانه نبوده، بلکه بخشی از نظامی بوده است که در حقوق بینالملل بهعنوان جرم شناخته میشود.
بحث و انتقاد
بحثهای مهمی درباره واژه آپارتاید، نیاز به جرم بینالمللی جدید و خود اصطلاح وجود دارد.
واژه آپارتاید از تاریخ آپارتاید نژادی، بهویژه در آفریقای جنوبی، جداشدنی نیست. منتقدان استدلال میکنند که گسترش آن به شکلهای دیگر سلطه ممکن است ویژگی تاریخی آن را تضعیف کند. حامیان پاسخ میدهند که ادعا نمیکنند این تاریخها یکساناند؛ بلکه مفهوم یک نظام نهادینهشده برای حفظ سلطه یک گروه بر گروه دیگر را به کار میبرند.
آزار جنسیتی در حقوق کیفری بینالمللی به رسمیت شناخته شده است. بنابراین منتقدان میپرسند آیا جرم جداگانهای لازم است. مدافعان استدلال میکنند که آزار به اعمال ممنوعه میپردازد، در حالی که آپارتاید بهتر میتواند یک ساختار نهادی کامل را توصیف کند که برای حفظ جایگاه فرودست یک گروه طراحی شده است.
هر دو اصطلاح استفاده میشوند. برخی فمینیستها و مدافعان حقوق زنان اصطلاح مبتنی بر جنس را ترجیح میدهند، زیرا زنان و دختران عمدتاً بر اساس جنس هدف قرار میگیرند. این پروژه از «آپارتاید جنسیتی» استفاده میکند، زیرا این نظامها دستهبندیها، نقشها و انتظارات حقوقی و اجتماعی جنسیتی را نیز ایجاد و اجرا میکنند.
اگر هر قانون تبعیضآمیز یا نمونهای از جنسیتزدگی آپارتاید جنسیتی نامیده شود، اصطلاح معنای خود را از دست میدهد. استفاده ما مستلزم چیزی فراتر است: سرکوب نظاممند و نهادینهای که در آن فرودست نگه داشتن زنان بخشی اساسی از حکمرانی است.
Sources & further reading
پرسشهای متداول
خیر. تبعیض میتواند شدید باشد بدون آنکه به آپارتاید تبدیل شود. آپارتاید جنسیتی ساختاری نظاممند و نهادینه را توصیف میکند که در آن سرکوب و فرودستسازی زنان در حوزههای مختلف زندگی حفظ میشود و بخشی از شیوه حکمرانی جامعه است.
خیر. جداسازی بر اساس جنسیت بهتنهایی کافی نیست. مسئله اصلی وجود نظام گستردهتری از سلطه است: حقوق و آزادیهای نابرابر، اجرای نهادی و حفظ یک گروه در جایگاه فرودست.
نه بهعنوان جرمی مستقل با نام آپارتاید جنسیتی. حقوق کیفری بینالمللی آزار جنسیتی و همچنین آپارتاید را بهعنوان جنایت علیه بشریت به رسمیت میشناسد، اما تعریف فعلی آپارتاید در اساسنامه رم بر مبنای نژاد است. کارزاری فعال برای تغییر این وضعیت وجود دارد.
این اصطلاح توجه را به ساختاری جلب میکند که محدودیتهای جداگانه را به هم پیوند میدهد. بهجای آنکه هر قاعده تبعیضآمیز مشکلی جداگانه تلقی شود، آپارتاید نظامی را توصیف میکند که هدف آن حفظ سلطه و جایگاه نابرابر است.
هر دو اصطلاح استفاده میشوند. جنس نقش اصلی در هدف قرار گرفتن زنان و دختران دارد، اما این نظامها نقشها، هویتها و انتظارات جنسیتی را نیز تحمیل و اجرا میکنند. این پروژه از اصطلاح آپارتاید جنسیتی استفاده میکند زیرا در کارزار حقوقی و حقوق بشری بینالمللی کنونی برجستهتر است.
خیر. آستانه باید بسیار بالاتر از صرف وجود قوانین تبعیضآمیز یا نتایج نابرابر باشد. این مفهوم سرکوب نظاممند و نهادینهای را توصیف میکند که در آن حفظ جایگاه فرودست زنان یکی از ویژگیهای اساسی حکمرانی است.
افغانستان تحت حاکمیت طالبان در مرکز کارزار بینالمللی کنونی قرار دارد. این اصطلاح درباره ایران نیز به کار رفته است. از آنجا که آپارتاید جنسیتی هنوز جرم حقوقی مستقلی نیست، این توصیفها بخشی از یک بحث سیاسی و حقوقی در حال تحول هستند و نه عنوان کیفری رسمی که بهطور خودکار بر یک کشور اعمال شود.
زنان و دختران گروه اصلیای هستند که این مفهوم فرودستسازی آنان را توصیف میکند. نظامهایی که قواعد سختگیرانه جنسیتی را تحمیل میکنند میتوانند به افراد ترنس و دیگرانی که با نقشهای تحمیلشده دولت همخوان نیستند نیز آسیب برسانند.
هنوز آزمون حقوقی بینالمللی واحدی برای جرم مستقلی به نام آپارتاید جنسیتی وجود ندارد. مدافعان، پژوهشگران، کارشناسان سازمان ملل و دولتها در حال بحث درباره تعریف این مفهوم و امکان گنجاندن آن در حقوق کیفری بینالمللی هستند.